Энэ оны Нобелийн шагналтнуудыг Аравдугаар сарын 5-12-ны хооронд зарлаж дууссан ба уламжлал ёсоор физиологи, анагаах ухаан, физик, хими, уран зохиол, энх тайвны таван Нобелийн шагналын эзэд болон Альфред Нобелийн дурсгалд зориулсан Эдийн засгийн шинжлэх ухааны шагналтнууд тодорсон байна. Нобелийн сан 2026 оны шагналын хэмжээг нэг сая швед кроноор нэмэгдүүлж, төрөл тус бүрийн мөнгөн шагналыг 12 сая швед крон болгожээ.

Физиологи, анагаах ухаан

Физиологи, анагаах ухааны салбарын Нобелийн шагналыг Карл Дайссерот (Karl Deisseroth), Петер Хегеманн (Peter Hegemann), Георг Нагель (Georg Nagel) нар хүртлээ. Тэднийг гэрлээр идэвхждэг ионы сувгууд болон оптогенетикийн талаарх нээлтүүдийнх нь төлөө шагнасан байна.

Оптогенетик нь тодорхой мэдрэлийн эсийн үйл ажиллагааг гэрлийн тусламжтайгаар идэвхжүүлэх эсвэл дарангуйлах боломж олгодог арга юм. Петер Хегеманн, Георг Нагель нар гэрэлд мэдрэг ионы сувгуудыг судалсан бол Карл Дайссерот уг механизмыг мэдрэлийн эсийг судлах арга болгон хөгжүүлэхэд голлох хувь нэмэр оруулжээ. Ингэснээр тархины тодорхой эсүүд ой санамж, сэтгэл хөдлөл, зан үйл зэрэг үйл ажиллагаанд хэрхэн оролцдгийг илүү нарийн судлах боломж бүрдсэн байна.

Физик

Физикийн салбарын Нобелийн шагналыг Фрэнсис Халзен (Francis Halzen) хүртсэн байна. Түүнийг IceCube Neutrino Observatory буюу IceCube нейтрино ажиглалтын төвд оруулсан шийдвэрлэх хувь нэмэр болон одон орны физикийн гаралтай өндөр энергитэй нейтриног илрүүлсний төлөө шагнажээ.

IceCube ажиглалтын төв нь Антарктидын Өмнөд туйлын мөсөнд байрлуулсан олон мянган гэрэл мэдрэгчээс бүрддэг. Нейтрино нь бодистой маш сул харилцан үйлчилдэг эгэл бөөм учраас түүнийг илрүүлэхэд маш том хэмжээний төхөөрөмж шаардлагатай байдаг. IceCube-ийн тусламжтайгаар алс сансрын өндөр энергит үйл явцаас ирж буй нейтриног бүртгэх боломж нээгдсэн нь орчлон ертөнцийг судлах шинэ арга болсон юм.

Хими

Химийн салбарын Нобелийн шагналыг Анри Б. Каган (Henri B. Kagan), Кэнсо Соай (Kenso Soai) нар хүртлээ. Тэднийг асимметрик органик нийлэгжилт дэх шугаман бус нөлөө болон автокатализыг нээсний төлөө шагнасан байна.

Зарим молекул нь хүний баруун, зүүн гар шиг хоорондоо толины тусгал мэт боловч бүтэц, үйлчлэлийн хувьд ялгаатай хоёр хэлбэртэй байдаг. Ийм молекулын аль нэг хэлбэрийг сонгон нийлэгжүүлэх нь ялангуяа эмийн үйлдвэрлэлд чухал ач холбогдолтой. Каган, Соай нарын судалгаа молекулын нэг хэлбэр хэрхэн давамгайлан үүсэж болохыг тайлбарлаж, асимметрик химийн урвалыг хөгжүүлэхэд чухал хувь нэмэр оруулжээ.

Уран зохиол

Уран зохиолын салбарын Нобелийн шагналыг Канадын зохиолч, яруу найрагч Энн Карсон (Anne Carson) хүртлээ. Шведийн академи түүнийг сонгодог утга зохиолын уламжлалтай бүтээлчээр харилцаж, орчин үеийн утга зохиолд шинэ хэлбэр бий болгосон зоримог, уран сэтгэмжит бүтээлүүдийнх нь төлөө шагнасан байна.

Энн Карсон эртний Грек, Ромын сонгодог зохиол, домог, яруу найргийг орчин үеийн хүүрнэл, эсээ, яруу найргийн хэлбэртэй хослуулдгаараа танигдсан. Түүний Autobiography of Red, The Beauty of the Husband зэрэг бүтээл нь уламжлалт жанрын хил хязгаарыг эвдсэнээрээ олон улсын утга зохиолын хүрээнд үнэлэгддэг.

Энх тайван

2026 оны Нобелийн энх тайвны шагналыг Өмнөд Африкийн хуульч Наванетем “Нави” Пиллай (Navanethem “Navi” Pillay) хүртлээ. Норвегийн Нобелийн хороо түүнийг энх тайван болон олон улсын эрх зүйг дэмжихэд оруулсан хүчин чармайлтынх нь төлөө шагнасан байна.

Нави Пиллай Өмнөд Африкт хүний эрхийн хуульчаар ажиллаж эхэлсэн бөгөөд хожим Руандагийн асуудлаарх Олон улсын эрүүгийн трибунал, Олон улсын эрүүгийн шүүхэд шүүгчээр ажиллажээ. Мөн 2008-2014 онд НҮБ-ын Хүний эрхийн дээд комиссарын албыг хашсан байна. Түүний олон жилийн үйл ажиллагаа нь дайны гэмт хэрэг, хүн төрөлхтний эсрэг гэмт хэрэг болон бусад ноцтой зөрчилд олон улсын эрх зүйн хүрээнд хариуцлага тооцох тогтолцоог бэхжүүлэхэд чиглэж иржээ.

Эдийн засгийн шинжлэх ухаан

Альфред Нобелийн дурсгалд зориулсан Шведийн Төв банкны Эдийн засгийн шинжлэх ухааны 2026 оны шагналыг Роберт Э. Холл (Robert E. Hall), Майкл Вудфорд (Michael Woodford) нар хүртлээ. Шведийн Хааны Шинжлэх ухааны академи тэднийг макро эдийн засгийг тогтворжуулах бодлогын микро эдийн засгийн үндсийг бий болгосны төлөө шагнасан байна.

Тэдний судалгаа өрх, аж ахуйн нэгжүүд ирээдүйн орлого, үнэ, хүү болон эдийн засгийн нөхцөл байдлын талаарх хүлээлтдээ үндэслэн шийдвэр гаргадаг явцыг макро эдийн засгийн загварт тусгахад чиглэсэн. Роберт Холл хэрэглээ, хөдөлмөр болон эдийн засгийн мөчлөгийн судалгаанд, Майкл Вудфорд мөнгөний бодлого, бодлогын хүү болон төв банкны ирээдүйн бодлогын хүлээлт эдийн засагт хэрхэн нөлөөлдгийг тайлбарласан судалгаагаараа онцгой хувь нэмэр оруулжээ. Тэдний ажил нь өнөөдөр төв банк, бодлого боловсруулагчдын ашигладаг макро эдийн засгийн загваруудын онолын чухал суурь болсон байна.

Ингэснээр 2026 оны Нобелийн таван шагнал болон Эдийн засгийн шинжлэх ухааны шагналын эзэд бүрэн тодорлоо. Шагналтнуудад медаль, диплом болон мөнгөн шагналыг Альфред Нобелийн нас барсан өдөр болох арванхоёрдугаар сарын 10-нд гардуулна. Физиологи, анагаах ухаан, физик, хими, уран зохиол болон эдийн засгийн шагналын ёслол Шведийн Стокгольм хотод, Энх тайвны Нобелийн шагналын ёслол Норвегийн Осло хотод болно.

Эх сурвалж: NobelPrize.org, Каролинскийн институтын Нобелийн ассамблей, Шведийн Хааны Шинжлэх ухааны академи, Шведийн академи, Норвегийн Нобелийн хороо