Өмгөөлөгч Н.Ариунболд мэдээллийн үеэр УИХ-аас баталсан хууль шүүхийн практикт хэрхэн хэрэгжиж байгаа асуудлыг хөндөв. Тэрбээр эрүүгийн хэргийг давж заалдах болон хяналтын шатны шүүхээс дахин хэлэлцүүлэхээр буцаахтай холбоотой зохицуулалт хүчингүй болсон байхад үүнтэй холбоотой практик үргэлжилж байгаа эсэхэд анхаарах шаардлагатай гэж үзэж байгаагаа илэрхийлжээ.

УИХ 2022 оны Зургадугаар сарын 3-нд Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан. Уг өөрчлөлтөөр тус хуулийн 39.9 дүгээр зүйлийн 1.3, 40.8 дугаар зүйлийн 1.3 дахь заалтыг хүчингүй болгосон бөгөөд хууль 2022 оны Долдугаар сарын 4-нөөс мөрдөгдөж эхэлсэн байна. Дээрх өөрчлөлтөөр шүүхийн шатнаас хэргийг прокурорт буцаах эрх хэмжээг хасаж, шүүхийн шатанд тодорхой мөрдөн шалгах ажиллагаа явуулах зохицуулалтыг шинээр бий болгосон талаар Улсын Дээд шүүхийн шийдвэрүүдэд тайлбарласан байна.

Өөрөөр хэлбэл, 40.8 дугаар зүйл бүхэлдээ хүчингүй болсон бус, 40.8.1.3 дахь заалт хүчингүй болсон байна. Харин 40.8 дугаар зүйлийн бусад хүчин төгөлдөр зохицуулалт хэвээр үйлчилж байгаа юм.

Үүнтэй холбоотойгоор шүүхийн практикт хэргийг буцаах асуудал маргаан дагуулж байсныг Улсын Дээд шүүхийн өөрийн шийдвэрүүдээс харж болно. Тухайлбал, 2022 оны хуулийн өөрчлөлтийн дараах нэг хэрэгт Дээд шүүх хэргийг буцаах эрх хэмжээ хасагдсан талаар авч үзээд, давж заалдах шатны шүүх хуульд нийцээгүй шийдвэрийг хэвээр үлдээх боломжгүй гэж дүгнэсэн байна. Өөрөөр хэлбэл, хүчингүй болсон заалтыг шууд хэрэглэхээс гадна хүчин төгөлдөр бусад заалтыг хэрхэн тайлбарлаж, хэрэглэж байгаа нь энэ асуудлын гол маргаан болж байна.

Нөгөө талаар өмгөөлөгч Н.Ариунболд Шүүхийн тухай хуулийн 50 дугаар зүйлтэй холбоотой асуудлыг мөн хөндсөн байна.

Тус хуулийн 50.1.23 дахь заалтад “хуулийн илт тодорхой заалтыг ноцтой, эсхүл удаа дараа зөрчсөн үйлдэл, эс үйлдэхүй гаргах”-ыг шүүгчид хориглосон байдаг. Улсын Дээд шүүх уг заалтыг тайлбарласан бөгөөд хуулийн илт тодорхой заалтыг зөрчсөн үйлдэл, эс үйлдэхүй нь шүүгчийн сахилгын хариуцлагын асуудалтай холбогдох зохицуулалт юм.

Улсын Дээд шүүхийн албан ёсны тайлбарын материалд Шүүхийн тухай хуулийн 50.1.23-тэй холбоотой асуудлаар Шүүхийн сахилгын хорооноос 2021 оны Нэгдүгээр сарын 10-наас 2024 оны Аравдугаар сарын 17-ны хооронд шийдвэрлэсэн 487 хэргийн 152 буюу 30 гаруй хувь нь уг заалттай холбоотой маргаан байсныг дурдсан байна. Мөн “илт тодорхой”, “ноцтой”, “удаа дараа” гэх ойлголтыг хэрхэн ялган хэрэглэх асуудлаар хууль хэрэглээний нэгдмэл байдал шаардлагатай байсныг тайлбарлажээ.

 Харин өмгөөлөгч Б.Баяраа мэдээллийн үеэр эрүүгийн хэргийг олон шат дамжлагаар шийдвэрлэхтэй холбоотой асуудлыг хөндөж, Хөгжлийн банкны хэргийг олон нийтэд ил болсон жишээ болгон дурджээ.

Түүний ярьсан гол асуудал нь хэрэг нэг шатнаас нөгөө шатанд шилжих, дахин хэлэлцэгдэх явц удаан үргэлжилснээр хэрэгт холбогдсон иргэд болон бусад оролцогчид олон жил шүүхийн шат дамжлагаар явах нөхцөл үүсэж байгаа тухай байв.

Хөгжлийн банкны хэрэг нь энэ асуудлыг олон нийтэд ил тод харуулсан томоохон эрүүгийн хэргүүдийн нэг юм. Уг хэрэгт холбогдох олон хүний хэргийг анхан, давж заалдах болон хяналтын шатны шүүхээр хэлэлцсэн бөгөөд Б.Баяраа өмгөөлөгчийн зүгээс энэ төрлийн ажиллагаа иргэдийн хувьд хэр удаан үргэлжилж болох асуудлыг хөндөж байна.

Ингэхдээ Хөгжлийн банкны хэргийг “40.8.1.3  дахь хүчингүй болсон заалтыг хэрэглэсэн” гэж шууд дүгнэх боломжгүй. Харин Б.Баяраагийн ярьсан олон шат дамжлага, хэрэг удаан үргэлжлэх асуудлыг тусад нь авч үзэх нь зүйтэй. Энэ нь Н.Ариунболдын хөндсөн 40.8.1.3-ын хууль хэрэглээний асуудлаас ялгаатай өнцөг юм.

Ийнхүү хоёр өмгөөлөгч өнөөдрийн мэдээллээр УИХ-аас баталсан хуулийн өөрчлөлт шүүхийн практикт хэрхэн хэрэгжиж байгаа, шүүгчийн хуулийн тодорхой заалт зөрчсөн эсэхтэй холбоотой хариуцлага, мөн эрүүгийн хэргийг олон шат дамжлагаар удаан хугацаанд шийдвэрлэх асуудлыг тус тус хөндлөө.

Тэд дээрх асуудлуудаар Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчид өргөдөл гаргасан бөгөөд өргөдөлд тавьсан асуудлыг хэрхэн шийдвэрлэх нь цаашдын анхаарал татах асуудал боллоо.